Tín chỉ các bon, hạn ngạch phát thải: Điểm mới từ Thông tư 48/2026/TT-BTC

Tín chỉ các-bon, hạn ngạch phát thải là hai loại hàng hóa các-bon quan trọng trong quá trình hình thành thị trường các-bon tại Việt Nam. Trong đó, hạn ngạch phát thải khí nhà kính gắn với lượng phát thải được phân bổ cho cơ sở phát thải; còn tín chỉ các-bon thường gắn với kết quả giảm phát thải hoặc hấp thụ khí nhà kính được xác nhận theo cơ chế, chương trình hoặc tiêu chuẩn phù hợp. Khi hai loại đơn vị này được đưa vào hệ thống giao dịch, yêu cầu về giám sát, minh bạch, lưu ký, thanh toán và báo cáo trở thành điều kiện nền tảng để thị trường vận hành an toàn.

Ngày 12/05/2026, Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 48/2026/TT-BTC hướng dẫn giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon trên sàn giao dịch các-bon trong nước. Thông tư đồng thời quy định chế độ báo cáo của Sở giao dịch chứng khoán và Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước về hoạt động của sàn giao dịch các-bon trong nước. Văn bản có hiệu lực từ ngày ban hành.

• Thông tư 48/2026/TT-BTC hướng dẫn giám sát giao dịch tín chỉ các-bon, hạn ngạch phát thải trên sàn giao dịch các-bon trong nước.
• Giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon là việc mua, bán thông qua hệ thống giao dịch các-bon của Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội.
• Hoạt động giám sát được thực hiện thống nhất, thường xuyên, liên tục, kịp thời và có sự phối hợp giữa Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam, Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội và thành viên giao dịch các-bon.
• Nội dung giám sát: phát hiện giao dịch có dấu hiệu vi phạm pháp luật, bao gồm hành vi cấu kết, lôi kéo, tung tin đồn sai sự thật hoặc cung cấp thông tin sai lệch để thao túng giá.
• Doanh nghiệp muốn tham gia thị trường các-bon cần chuẩn bị dữ liệu phát thải, năng lực kiểm kê, hồ sơ hạn ngạch/tín chỉ và hiểu rõ cơ chế giao dịch – lưu ký – báo cáo.
• Thông tư 48/2026/TT-BTC không phải văn bản hướng dẫn tạo tín chỉ các-bon, mà là văn bản về giám sát giao dịch trên sàn carbon trong nước.

>>>Quyết định 699/QĐ-BNNMT: Doanh nghiệp cần làm gì ngay? 

Tổng quan về tín chỉ các bon, hạn ngạch phát thải trong thị trường các-bon

Trong thị trường các-bon, tín chỉ các bon, hạn ngạch phát thải không nên được hiểu giống nhau. Đây là hai loại đơn vị carbon có bản chất quản lý khác nhau nhưng cùng có thể trở thành đối tượng giao dịch khi đáp ứng điều kiện pháp lý.

Hạn ngạch phát thải khí nhà kính thường gắn với cơ chế phân bổ cho cơ sở phát thải. Doanh nghiệp được phân bổ một lượng hạn ngạch nhất định, sau đó phải theo dõi lượng phát thải thực tế, thực hiện nghĩa vụ nộp trả hoặc giao dịch theo quy định. Với nhóm doanh nghiệp phát thải lớn, hạn ngạch là công cụ chuyển phát thải từ “chỉ số môi trường” thành “chỉ tiêu quản trị có giới hạn”.

Tín chỉ các-bon lại gắn với kết quả giảm phát thải hoặc hấp thụ khí nhà kính được ghi nhận theo cơ chế phù hợp. Một tín chỉ thường đại diện cho một lượng giảm phát thải được xác nhận. Tuy nhiên, không phải mọi hoạt động giảm phát thải đều tự động tạo ra tín chỉ; doanh nghiệp cần tuân thủ phương pháp luận, quy trình đăng ký, giám sát, thẩm định/thẩm tra và cơ chế công nhận tương ứng.

Thông tư 48/2026/TT-BTC không hướng dẫn cách tạo tín chỉ các-bon hay cách phân bổ hạn ngạch phát thải, mà hướng dẫn cách giám sát giao dịch hai loại hàng hóa carbon này trên sàn giao dịch các-bon trong nước.

Thông tư 48/2026/TT-BTC quy định nội dung gì?

Thông tư 48/2026/TT-BTC có tên đầy đủ là văn bản hướng dẫn giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon trên sàn giao dịch các-bon trong nước và chế độ báo cáo của Sở giao dịch chứng khoán, Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

Về phạm vi, Thông tư tập trung vào 03 lớp nội dung chính:

Theo Thông tư, giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon là việc mua, bán hai loại đơn vị này thông qua hệ thống giao dịch các-bon của Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội. Đây là điểm quan trọng vì nó xác định kênh giao dịch chính thức trong phạm vi sàn giao dịch các-bon trong nước.

>>>Dịch vụ kế hoạch giảm phát thải: Mẫu hồ sơ, quy trình và hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện

Vì sao cần giám sát giao dịch tín chỉ các bon, hạn ngạch phát thải?

Một thị trường carbon chỉ có thể vận hành hiệu quả khi người mua, người bán và cơ quan quản lý tin tưởng vào tính minh bạch của giao dịch. Với tín chỉ các bon, hạn ngạch phát thải, rủi ro không chỉ nằm ở giá cả mà còn ở nguồn gốc hàng hóa, quyền sở hữu, khả năng lưu ký, khả năng thanh toán, nguy cơ giao dịch bất thường và nguy cơ thao túng thông tin.

Thông tư 48/2026/TT-BTC yêu cầu hoạt động giám sát được thực hiện thống nhất, thường xuyên, liên tục, kịp thời và phối hợp chặt chẽ giữa Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam, Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội và thành viên giao dịch các-bon. Mục tiêu là bảo đảm sàn giao dịch các-bon trong nước hoạt động công khai, minh bạch, công bằng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia.

Đối với doanh nghiệp, điều này có nghĩa là giao dịch carbon không nên được nhìn như một hoạt động mua bán đơn giản. Khi tham gia thị trường, doanh nghiệp cần hiểu quy trình tài khoản, lưu ký, thanh toán, thông tin sở hữu, dữ liệu phát thải và nghĩa vụ giải trình. Một giao dịch carbon hợp lệ đòi hỏi nền tảng hồ sơ rõ ràng từ trước khi đặt lệnh.

Chủ thể nào liên quan đến giám sát giao dịch carbon?

Thông tư 48/2026/TT-BTC xác định nhóm đối tượng giám sát giao dịch là các chủ thể tham gia giao dịch trên sàn giao dịch các-bon trong nước theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP. Chủ thể giám sát gồm thành viên giao dịch các-bon, Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội và Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam. Đối tượng liên quan còn có Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam, thành viên lưu ký các-bon và các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Có thể hình dung hệ sinh thái giám sát như sau:

 Nghị định 29/2026/NĐ-CP cũng quy định các hoạt động liên quan đến sàn giao dịch các-bon trong nước như đăng ký, cấp mã, chuyển quyền sở hữu, lưu ký, giao dịch và thanh toán giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon đủ điều kiện giao dịch.

Những hành vi nào được giám sát trên sàn giao dịch carbon?

Một trong những nội dung đáng chú ý của Thông tư 48/2026/TT-BTC là giám sát để phát hiện giao dịch có dấu hiệu vi phạm pháp luật trên sàn giao dịch các-bon trong nước, nhấn mạnh:

• Hành vi cấu kết, lôi kéo người khác mua, bán hoặc sử dụng phương pháp giao dịch khác, kết hợp tung tin đồn sai sự thật hoặc cung cấp thông tin sai lệch để thao túng giá hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon.

Ngoài ra, Thông tư cũng giải thích một số khái niệm quan trọng:

Với doanh nghiệp, điểm cần lưu ý là thông tin liên quan đến tín chỉ các bon, hạn ngạch phát thải có thể ảnh hưởng đến giá, hành vi giao dịch và đánh giá tuân thủ. Vì vậy, truyền thông nội bộ, công bố thông tin và quyết định giao dịch cần được kiểm soát cẩn trọng. 

>>>Dịch vụ báo cáo giảm phát thải: Quy trình, mẫu báo cáo và hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện

Chế độ báo cáo trong giám sát giao dịch carbon

Thông tư 48/2026/TT-BTC quy định thành viên giao dịch các-bon gửi báo cáo giám sát giao dịch định kỳ, đột xuất và theo yêu cầu về kết quả giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon cho Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam và Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội. Thành viên lưu ký các-bon gửi báo cáo liên quan đến tình hình lưu ký, thanh toán giao dịch cho Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam.

Đáng chú ý, khi phát hiện giao dịch có dấu hiệu vi phạm pháp luật, Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam phải gửi báo cáo cho Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trong vòng 24 giờ kể từ khi phát hiện. Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam cũng phải báo cáo trong vòng 24 giờ khi phát hiện dấu hiệu vi phạm liên quan đến thành viên lưu ký các-bon.

Các báo cáo định kỳ về lưu ký, thanh toán giao dịch còn bao gồm nội dung như ban hành quy chế nghiệp vụ, chấp thuận hoặc chấm dứt tham gia hệ thống lưu ký, tình hình lưu ký – thanh toán giao dịch, giám sát và xử lý vi phạm đối với thành viên lưu ký các-bon.

Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì trước khi tham gia giao dịch tín chỉ các bon, hạn ngạch phát thải?

Thông tư 48/2026/TT-BTC tác động trực tiếp nhiều hơn đến các chủ thể vận hành, giao dịch, lưu ký và giám sát sàn carbon. Tuy nhiên, doanh nghiệp có hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ các-bon vẫn cần chuẩn bị từ sớm để tránh bị động.

Chuẩn bị dữ liệu phát thải và hồ sơ nguồn gốc

Doanh nghiệp cần có dữ liệu kiểm kê khí nhà kính đáng tin cậy, hồ sơ phân bổ hạn ngạch, hồ sơ sở hữu tín chỉ hoặc tài liệu liên quan đến nguồn gốc đơn vị carbon. Nếu dữ liệu nền không rõ, doanh nghiệp sẽ gặp khó khi lưu ký, giao dịch, giải trình hoặc xử lý yêu cầu rà soát.

Hiểu quy trình tài khoản, lưu ký, thanh toán

Nghị định 29/2026/NĐ-CP quy định hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon phải được đăng ký tập trung trên Hệ thống đăng ký quốc gia trước khi đưa vào lưu ký, giao dịch trên sàn giao dịch các-bon trong nước. Đây là bước nền tảng để bảo đảm mỗi đơn vị carbon có thông tin quản lý rõ ràng trước khi giao dịch.

Kiểm soát rủi ro thông tin và giao dịch

Doanh nghiệp cần hạn chế các phát ngôn thiếu căn cứ về khối lượng hạn ngạch, tín chỉ, giao dịch dự kiến hoặc thông tin có thể tác động đến giá. Thông tư 48/2026/TT-BTC đã đưa “tin đồn” và hành vi cung cấp thông tin sai lệch vào nhóm nội dung có thể liên quan đến giám sát giao dịch.

Xây dựng năng lực nội bộ về carbon

Không chỉ bộ phận môi trường, các bộ phận tài chính, pháp chế, kế toán, kiểm soát nội bộ, đầu tư và lãnh đạo doanh nghiệp cũng cần hiểu cơ chế tín chỉ các bon, hạn ngạch phát thải. Khi carbon trở thành hàng hóa giao dịch, nó cần được quản trị như một tài sản có điều kiện, không đơn thuần là một chỉ số môi trường.

Thông tư 48/2026/TT-BTC có ý nghĩa gì với thị trường carbon Việt Nam?

Thông tư 48/2026/TT-BTC là một mảnh ghép quan trọng trong khung pháp lý vận hành thị trường carbon trong nước. Nếu Nghị định 06/2022/NĐ-CP và các nghị định sửa đổi đặt nền cho giảm nhẹ phát thải, kiểm kê, hạn ngạch và tín chỉ, còn Nghị định 29/2026/NĐ-CP tạo khung cho sàn giao dịch các-bon, thì Thông tư 48/2026/TT-BTC đi vào lớp giám sát giao dịch và chế độ báo cáo.

Điểm đáng chú ý là thị trường carbon không chỉ cần có hàng hóa, hệ thống giao dịch và người tham gia; thị trường còn cần cơ chế giám sát để chống thao túng, chống giao dịch bất thường và bảo đảm sự minh bạch. Khi tín chỉ các bon, hạn ngạch phát thải đi vào giao dịch, bất kỳ lỗ hổng nào về thông tin, dữ liệu hoặc hành vi thị trường đều có thể ảnh hưởng đến niềm tin của doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Vì vậy, doanh nghiệp nên xem Thông tư 48/2026/TT-BTC như một tín hiệu rõ ràng: thị trường carbon Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn chuẩn bị chính sách sang giai đoạn hình thành hạ tầng giao dịch, giám sát và báo cáo.

>>>Tư vấn ISO 14064: Quy trình lập báo cáo khí nhà kính, thẩm tra và hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện

Câu hỏi liên quan đến tín chỉ các bon, hạn ngạch phát thải

1. Thông tư 48/2026/TT-BTC điều chỉnh vấn đề gì?

Thông tư 48/2026/TT-BTC hướng dẫn giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon trên sàn giao dịch các-bon trong nước và quy định chế độ báo cáo của các đơn vị liên quan với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

2. Giao dịch tín chỉ các-bon và hạn ngạch phát thải được hiểu như thế nào?

Theo Thông tư, giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon là việc mua, bán hai loại đơn vị này thông qua hệ thống giao dịch các-bon của Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội.

3. Thông tư 48/2026/TT-BTC có hướng dẫn cách tạo tín chỉ carbon không?

Không. Văn bản này tập trung vào giám sát giao dịch trên sàn giao dịch các-bon trong nước. Việc tạo, xác nhận, đăng ký hoặc công nhận tín chỉ carbon thuộc các cơ chế và quy định chuyên ngành khác.

4. Ai là chủ thể giám sát giao dịch carbon?

Chủ thể giám sát gồm thành viên giao dịch các-bon, Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội và Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam. Ngoài ra, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam, thành viên lưu ký các-bon và các tổ chức liên quan cũng tham gia vào hệ thống giám sát – báo cáo.

5. Giao dịch bất thường là gì?

Giao dịch bất thường là giao dịch chạm vào tiêu chí giám sát giao dịch do Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam ban hành. Sau khi được phân tích, nếu có dấu hiệu vi phạm, giao dịch có thể được xác định là giao dịch có dấu hiệu vi phạm pháp luật.

6. Doanh nghiệp cần lưu ý gì về tin đồn trên thị trường carbon?

Thông tư giải thích tin đồn là thông tin chưa được cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xác nhận, kiểm chứng liên quan đến tổ chức sở hữu, hàng hóa carbon hoặc giao dịch trên hệ thống. Doanh nghiệp cần kiểm soát phát ngôn và thông tin công bố để tránh rủi ro liên quan đến thao túng giá hoặc cung cấp thông tin sai lệch.

7. Khi phát hiện giao dịch có dấu hiệu vi phạm, thời hạn báo cáo là bao lâu?

Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam phải gửi báo cáo cho Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trong vòng 24 giờ kể từ khi phát hiện giao dịch có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam cũng phải báo cáo trong vòng 24 giờ khi phát hiện dấu hiệu vi phạm liên quan đến thành viên lưu ký các-bon.

8. Doanh nghiệp chưa có hạn ngạch hoặc tín chỉ có cần quan tâm không?

Có. Thông tư 48/2026/TT-BTC cho thấy hạ tầng giám sát giao dịch carbon đang được thiết lập. Ngay cả doanh nghiệp chưa giao dịch cũng nên chuẩn bị kiểm kê khí nhà kính, kế hoạch giảm phát thải, hồ sơ dữ liệu carbon và năng lực quản trị nội bộ để sẵn sàng khi thuộc phạm vi tham gia thị trường.

Kết nối tín chỉ các bon, hạn ngạch phát thải với năng lực quản trị carbon của doanh nghiệp

Thông tư 48/2026/TT-BTC là bước tiến quan trọng trong việc hình thành cơ chế giám sát giao dịch tín chỉ các bon, hạn ngạch phát thải trên sàn giao dịch các-bon trong nước. Với doanh nghiệp, điểm cần quan tâm không chỉ là khi nào được mua bán, mà là liệu dữ liệu phát thải, hồ sơ sở hữu, quy trình lưu ký, kiểm soát thông tin và năng lực giải trình đã đủ sẵn sàng hay chưa.

Khi thị trường carbon đi vào vận hành, doanh nghiệp có hệ thống kiểm kê khí nhà kính tốt, kế hoạch giảm phát thải rõ ràng và hiểu đúng cơ chế giao dịch sẽ có lợi thế lớn hơn. Ngược lại, nếu chỉ tiếp cận tín chỉ các-bon và hạn ngạch phát thải như một cơ hội tài chính ngắn hạn mà thiếu nền tảng dữ liệu, doanh nghiệp có thể đối mặt với rủi ro tuân thủ, rủi ro thông tin và rủi ro giao dịch.